Выпуск: 177 от 10/11/2014, Рубрика: Inter-View
Կիսատ թողնված պատերազմը միշտ վերադառնում է…
 
 
Նոյեմբերի 11-ին «Ռոլան» միջազգային մանկապատանեկան ֆիլմերի տասներորդ փառատոնի շրջանակներում մեր համալսարանում ցուցադրվեց Ղարաբաղյան պատերազմի մասնակից, զինվորական, Թորգոմ Նալբանդյանի «ՀասաՄերոնք են…» ֆիլմը: Այն նկարահանված էր իրական փաստերի հիման վրա ու շատ անկեղծ էր: Ֆիլմը յուրօրինակ էր նաև նրանով, որ ռեժիսորը պրոֆեսսիոնալ չէր ու ոչ մի կապ չուներ կինոասպարեզի հետ: Հարցազրույցի ընթացքում Թորգորմ Նալբանդյանը խոսեց ոչ միայն ֆիլմի, այլև ուրիշ կարևոր բաների մասին:
 
 
- Ի՞նչ եք կարծում, պետք է անըդհատ հիշել պատերազմի մասին:

- Անպայման պետք է հիշել, որովհետև եթե չհիշենք, այն նորից կվերապրենք: Ես չեմ կարող չհիշել: Քանի մենք ողջ ենք, չենք կարող մոռանալ: Հիշողությունները կմահանան մեզ հետ միասին: Երազներումս հաճախ գալիս են ընկերներս, զոհված թշնամիներս: Պատերազմի դաշտում ողջ մնալու համար պետք է կենդանի դառնալ: Անհնար է ապրել, երբ կողքիդ մարդու հետ ծխախոտ էիք կիսում, խոսում, հետո լսվում է կրակոց ու նա այլևս չկա: Եթե զգացմունքներդ չսառեցնես, չես կարող ապրել:

 
- Պատերազմից հետո հաջողվու՞մ է վերականգնել հոգեկան հանգստությունը:
 
- Ես կպատմեմ իմ զգացմունքների մասին: Երբ վերադարձա, երեխաս մեկ տարեկան էր: Մեր շենքում բոլորը, բացի մեզանից, լույս ունեին: Մարդիկ հարցնում էին իմ մասին, բայց ոչ ոքի մտքով չէր անցնում օգնել կնոջս: Այն ժամանակ էլ հացը կտրոնով էր ու ժամերով մեր հերթին սպասելուց հետո՝ դժգոհութուն էինք լսում: Մենք եկանք ու ոչ ոքի պետք չէինք: Պատերազմի ժամանակ ամեն ինչ պիտի կատարվեր ակնթարթորեն, ամեն մի վայրկյանից կյանք էր կախված, հրամանները տալուց հետո դրանք բացատրելու ժամանակ չկար: Իսկ երբ տանը ասածներս ակնթարթորեն չէին կատարում, զայրանում էի և սկսկում գոռգոռալ: Ընկերներիցս մեկը իր գործողություններով հատուկ վեճ էր սկսում ու ծեծում մարդկանց: Այդպես նա հանգստանում էր: Կռվող զինվորների ընտանիքները պատերազմը կիսաքաղց ապրել են, իսկ հիմա կռվողները եկել են ու չեն կարողանում գլուխ կանգնել իրենց ընտանիքներին: Քանի որ պատերազմում կռվածները շուտ բռնկվող էին, մեզ աշխատանքի չէին վերցնում: Իսկ ես վերադարձա ծառայության:
 
 
- Իսկ եթե պատերազմը չլիներ
 
- Լինելու էի միջին շարքի ռադիոինժեներ:
 
 
- Մյուս սերունդները պիտի՞ շարունակեն այդ պատերազմը:

- Ոչ: Այս պատերազմը մենք ենք սկսել, ու մենք էլ պիտի այն ավարտենք, երեխաներին թողնենք հաշտությունը: Կիսատ թողնված պատերազմը միշտ վերադառնում է:
 
 
- Պատերազմը դա
 
- Մարդկային գործողություն է, երբ խոսքերն ավարտվում են՝ հանգուցալուծումը մնում է պատերազմ: Պատերազմը վատ բան է, ամբողջ աշխարհում չեք գտնի ոչ մի նորմալ մարդ, ով պատերազմը գերադասի խաղաղությանը: Բայց խաղաղությունը գին ունի, ու այդ գինը շատ ավելի թանկ է:
 
 
- Ի՞նչ է հայրենասիրությունը:

- Շատերն այդ հարցին չեն կարողանում պատասխանել, բայց ցույց են տալիս գործերով: Իսկ շատերը կարող են ժամերով ընդհամենը խոսել: Գիտեք, ամեն տարի ժամկետային զինծառայողները պարգևատրվում են: Տղաները պատմում էին, թե ինչի համար են իրենց պարգևատրել՝ կրակոցների տակ խրամատ փորելու, վիրավոր ընկերոջը կրակի տակից հանելու համար… Ու եթե նրանց հարցնես, թե ինչ է հայրենասիրությունը, նրանք գուցեև չպատասխանեն, բայց դրանով հանդերձ նրանք շատ ավելի հայրենասեր են, քան դրա մասին ժամերով խոսողները: Հայրենասիրությունը պատերազմից դուրս, առօրյա կյանքում էլ կարելի է ցույց տալ՝ ուսանողների լավ սովորելով, լավ մասնագիտություն ստանալով, ընկածին օգնելով, արդար աշխատելով…

 
- Արդյո՞ք հայրենիքն ավելի հեշտ է սիրել դրսից:
 
- Գիտե՞ք որն է հայրենիքը: Դա այն միակ տեղն է, ուր ցանկացած դեպքում քեզ մենակ չես զգում: Եթե անգամ հարազատ մարդիկ չկան, կան հիշողություններ՝ այս ծառի տակ առաջին անգամ գրկեցի, համբուրվեցի, այստեղ կռվում էինք… Ամեն ինչ ինձ հարազատ է:

 
- Ի՞նչ է նշանակոմ լինել հերոս:
 
- Ինքնազոհողության պատրաստ լինել: Մենք հաղթեցինք, որովհետև ավելի էինք պատրաստ ինքազոհողության: Եվ մի բան էլ, որը ոչ միայն ես, այլև ամբողջ աշխարհն է նկատել՝ դա զարմանալի հավատարմութունն է ընկերոջ դիակին: Վարդան Հովհաննիսյանի ֆիլմում, որը ցուցադրվել էր Եվրոպայում, մի դրվագ կար, որ զարմացրեց բոլորին: Վիրավոր զինվորը մի կերպ քայլում է, բայց չի թողնում դիակը. նա կարող է հասնել, իսկ դիակը՝ ոչ: Դա էլ է հերոսություն:

 
- Պատերազմի ընթացքում ե՞րբ եք ապրել վախի ամենաուժեղ զգացումը:
 
- Իմ առաջին մարտի ժամանակ: Ուղղաթիռից իջանք: Թշնամիներն արդեն հարձակում էին գործել գյուղի վրա: Այն պահին հասանք, երբ արդեն դիակներն էին հանում: Սարսափելի էր արյունը, մասնատված մարմինները… Ողջ մնացածնրը ողբում էին իրենց զոհված հարազատների մահը: Մի երեխա կար, որ փրկվել էր, իսկ հիմա նստած ճչում էր տատի ու պապի մասնատված դիակների մոտ: Դրանից անմիջապես հետո կրկին հարձակում տեղի ունեցավ: Մեր ավտոմատների դիմաց տանկ էր կանգնած, մինչև օգնության գալը պետք է դիմանաինք: Ես սառել էի: Մտածոմ էի, որ եթե բռնվենք, նույն դաժանությամբ էլ մեր հետ կվարվեին: Վախի ահավոր զգացում էր մեջս, մարմինս ինձ չէր ենթարկվում: Կարծես երազ լիներ: Ես տեսնում էի, թե ինչպես են գալիս, բայց չէի կարողանում ոչինչ անել:Աչքերս կարծես ապակե լինեին: Այդ պահին ինչ-որ մեկն ուսով խփեց ուսիս ու ասաց. « Ապրե՜ս, ցա՜վդ տանեմ: Ձեռքդ բարձրացրու՜ ու կրակի՜»: Ու ես դրանից սթափվեցի: Շատ կարևոր է, որ առաջին մարտում կողքիդ փորձառու մարդ լինի:

 
- Անդրադառնանք «ՀասաՄերոնք են…»  ֆիլմին: Ինչպե՞ս է այն ստեղծվել:
 
- Որոշոցի նկարահանել: Գևորգ Գևորգյանը (Հայֆիլմ կինոստուդիայի փոխտնօրենը) ասաց, որ ինքը կռված տղային չի մերժի, թող նկարահանի, թեկուզ անհաջող: Դրա համար էլ նրան շատ շնորհակալ եմ: Չգիտեի կադրը, մոնտաժը ինչ է, բայց սովորեցի:


 
- Ըստ Ձեզ, պատերազմի մասին ֆիլմում լավ խաղալու համար պարտադի՞ր է լինել դրա ականատեսը:
 
- Ցանկալի է, որ լինի ականատեսը: Այնքան շատ մանրուքներ կան, որ գուցե ես հիմա չկարողանամ հիշել, բայց պատերազմ անցած մարդիկ միանգամից կնկատեն: Գիտե՞ք թե ինչպես են ծխում կռվածները: Ձեռքով ծածկում են ծխախոտը, որ թշնամին չնկատի: Այդ մանրուքները շատ կարևոր են: Ֆիլմի գլխավոր հերոսին տասը օրով ուղարկել էինք Քելբաջար, որպեսզի էլ ավելի լավ մտնի դերի մեջ, զգա մթնոլորտը: Ֆիլմում մի դրվագ կար, երբ ինքը, քաղցած, իր հացը տալիս է վիրավոր ընկերոջը: Նկարահանման նախորդ երեկո էլ թույլ չէի տվել ուտել, որպեսզի ավելի բնական ստացվեր քաղցած  մարդու դերը:


 
- Իսկ ինչպե՞ս եք ընտրել դերասաններին:
 
- Թատերականի ուսանողներ էին: Իսկ գլխավոր հերոսին տեսա ու միանգամից հավանեցի: Հիմա թատրոնում ռեժիսոր է:

 
- Հաջողվե՞ց ֆիլմի միջոցով փոխանցել այն ամենը, ինչ ուզում էիք:
 
- Ես նկարահանել եմ պատերազմական կյանքը հենց այնպիսին, ինչպիսին որ այն կա, առանց չափազանցությունների: Ստացվեց թե ոչ, պետք է ասեն դիտողները: Կարևորը կռված մարդու խոսքը տեղ հասավ:

 
- Ֆիլմն ինչ-որ մրցանակների արժանացե՞լ է:
 
- Այո, այս փառատոնի շրջանակներում արժանացել է լավագույն կարճամետրաժ ֆիլմ մրցանակին:

 
- Ցուցադրելով ֆիլմը մեր ուսանողներին, ի՞նչ ակնկալիքներ ունեիք:
 
- Հետաքրքիր էր, թե ինչ արձագանքներ կունենային ուսանողները: Ի դեպ, որտեղ որ պետք է ծիծաղել՝ նրանք ծիծաղում էին, իսկ որտեղ որ պետք էր լրջանալ՝ լրջանում էին:

 
- Դուք երկար ժամանակ ծառայում եք Հայաստանի զինված ուժերում: Դա ծանր և վտանգավոր գործ է: Չե՞ք մտածել զբաղվել ձեր մասնագիտությամբ՝ ինժեներությամբ:
 
- Ոչ: Ես այն գործն եմ անում, ինչի մասին երազել եմ: Երբ փոքր էի, հեռուստատեսությամբ դիտում էի զինվորական շքերթները, հիանում ու մտածում, թե երբ իմ երազանքը կիրականանա:

 
- Դուք նաև գիրք եք գրել պատերազմի մասին: Կպատմե՞ք:
 
- Գրքի անունն է «Յոթը քսան հազարից»: Այն վեց զինվորների և նրանց ջոկատավարի մասին է, ով մարզոմ էր զինվորներին դաժան, երբեմն անհասկանալի ձևերով, նրանց  մտերմության, ընկերության մասին է: Գլխավոր հերոսի նախատիպը ես եմ, իսկ մնացած կերպարները հավաքական են: Գիրքը հրատարակելուց հետո շատերն էին ինձ հարցնում, թե որտեղից եմ ճանաչում իրենց: Նույնիսկ մի անգամ զանգահարեցին և ասացին, որ հերոսներիցս մեկը չի մահացել, այլ այժմ Ուկրաինայում է:

 
- « Յոթը քսան հազարից» բացի ուրիշ ոչինչ չե՞ք գրել:
 
- Գրում եմ պատերազմի մասին: Պատմվածքներս հրապարակվել են տարբեր ամսագրերում: Տարիների հետ նախասիրություններս փոխվում են, հիմա ավելի շատ գրում են հետպատերազմյան շրջանի, պատերազմի մասնակիցների երեխաների մասին, թե ինչպես են նրանք ապրում երկրում, որի համար մարտնչել են իրենց հայրերը:

 
- Կա՞ն Ձեզ շատ հոգեհարազատ գրքեր:
 
- Կոելյոի « Ալքիմիկոս»-ը: Այնտեղ մի միտք կա. «Եթե դու զբաղվում ես նրանով, ինչի համար ծնվել ես, ապա տիեզերքը դրան նպաստում է»: Իմ կյանքում ես դա շատ եմ զգացել:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Իսրայելյան Լուսինե
(3 կուրս, լրագրություն)
 
Микрофон
Fish-ка
Idea 12/03/2019